Кезәнә гергн залу хойр бәәҗ. Залунь хаана адуч болад, гергнь гериннь көдлмш кеһәд, арһс-тулә үүрәд, усан авч ирәд, хотан кеһәд, гертән арсан идәләд, өдрән чиләһәд, залуһиннь олсн бичкн мөңгәр теҗәлән кеһәд бәәцхәдг сәнҗ. Кесг цагт үрн уга йовҗ йовад, эднәс нег көвүн һарна. Көвүнь өсәд-босад, шинкән арвн тав күрч йовсн наста бәәҗ.

Heг үдлә адуч адуһан тууһад, далаһас услхар күрч ирнә. Өмннь сәәхн орад усан ууһад, цувад һарад бәәдг адун нег юмнас үргәд, далан уснас ууҗ өглго, хәрү гүүлдәд бәәцхәнә. Тер кевтән залу адунлаһан көөлдҗәһәд болшго болад, мөрән тушад үлдәчкәд, бийнь далан көвә тал өөрднә.

Өөрдәд күрч ирхлә, өмннь, далан көвәд, түүкә элкн оошк хойр үзгдҗәнә. Залуг өөрдәд ирлһнлә элкн оошк хойр күүнд хүврнә. Залу әәһәд һарад гүүхәр седхлә, күн күцҗ ирәд: — Нанас холд зулҗ чадшгот, би таниг Усн хадын хаана зәрлгәр авхар ирләв, — болҗарта. Залу сөгдәд, мөргәд: — Нанд укхәс эрт, би әмд бәәхдән дуртав, нар­та орчлңд бәәсн ямаран сәәхн, намаг бичә авч йов, — гиһәд уулядунҗн бәәҗ сурв.

— Уга, болшго, чама уга хәрҗ ирхләм, Усн хад хан намаг хәәчлә харһулҗ алх, эс гиҗ эврән дах, эврән болшго болхла ормдан һарсн үрән өгч тәвхмч.

Залуг Усн хад хаана элч дахҗ йовад, өргҗ авад, дал деерән хай-чкад, уснур орхар седҗ йовтл залу хәәкрҗәнә:

— Мини ормд көвүһим автн, намаг сулдхтн, — болҗана.

— Нанд йилһл уга, көвүһичнь одҗ авхм, — болад Усн хад хаана элч герүрнь дахулҗ авад һарв.

Залу Усн хад хаана элчтә хоюрн герүрн күрч ирнә.

— Эмгн, эн нама дахҗ ирсн залу намаг авхар ирҗ. Тегәд, һарсн үрн бәәхлә, йилһм уга, эврәннь ормд йовулҗ чадҗанат гив. Мини ормд мана көвү дахулҗ йовтн гиһәд зөв өгчкүв.

Эмгн усн-цасн: — Тиим хол һазрт һанцхн үрән йовулчкад, арднь яһҗ бәәхув, әмд тендәс Усн хад хан энүг тәвхмн болхв? — гиһәд уульна. Тер хоорнд Усн хад хаана элч көвүг адһулад, һараснь көтлҗ авад, үүд-түүд күрглго, далан көвәд авад күрч ирв: — Нүдән ань, — гиҗ закв. Көвүн нүдән аньв. Элч көвүг өмнән түлкҗ йовад, уснур булхад орв.

Усна дундурт булхад, һарад ирхлә хальмг гер бәрәтә бәәнә, гер дотр нег йир сәәхн цогцта күүкн һанцарн сууна. Нань күн үзгдхш.

Көвүн күүкнәс менд сурад, герин зүн бийд делгәтә бәәсн ширдг деер ә уга суув: — Көвүн, хамаһас йоввч? Чамаг нааран кен авч ирв?

— Би намаг дахулҗ ирсн күүг таньхшив.

— Э-ө, чамаг Усн хад хан авхулҗ, — гиҗ күүкн бийнь келв. Күүкн адһҗ босад, көвүнд белн бәәсн хотасн кеҗ өгв.

— Ода энүнәсн чамаг Усн хад хаанад авч одх. Минь тиигҗ күүкиг келлһнләнь одак элч орҗ ирәд, көвүг хәрү көтләд һарв.

Көвүн хаана өргәд орҗ ирн, хаанд келҗ йовна: «Би адуч күүнә көвүн болдув, эцким нааран авч иртхә гисн бәәҗч, тегәд эцкиннь ормд ирүв», — болҗана.

— Меднәв, не, тиим болхла, мә, чамд һурвн буудя өгчәнәв, энүг эндр асхндан тәрәд, урһаһад, хагсаһад, хадад, цокад, буудяһинь йилһҗ теермдәд, һуйр кеҗ авад, маңһдур цәәлә тоһш болһад, нанд авч
ирхмч.

Көвүн ик зовлңта: кеҗ чадшгов гихлә хан хәәчлә харһулх, чадхв гиһәд авсн би яахмб? Маңһдур күртл әмд бәәсн олз гиһәд, буудя авад, күүкн тал күрч ирв.

Күүкн көвүнәс сурчана: — Хан ю даалһв?

— Нанла күүндәд, һурвн буудя өгв, терүг тәрәд, хураһад, хагсаһад, маңһдур цәәдм тоһш болһад авч ир, — гив.

Хәрү күүкн сурҗана: — Ода яһнач?

Көвүн ухалҗаһад: — Нанд бийдм арһ уга, арһлхла, орчлң деер үзсн сәәхн иньт болсн күүкн дөңгән күргхлә, хаана даалһвр күцәд чигн бәәх, — гив.

— Тиим болхла, тер һурвн буудяһан нанд ас.

Күүкн авад, маңһдур күртлнь тәрәд, урһаһад, хураһад, хагсаһад, теермдәд, тоһш болһад, авад од гиһәд, көвүнд бәрүлчкнә.

Хан цәәһән ууһад, тоһшан идәд ханҗ: —- Чи кевчи? — гиҗ cypв. — Йир әмтәхн тоһш болҗ, — гив.

— Э, би эврән цугтнь кевүв.

— Тиим болхла сән, ода одад амр, маңһдур ним цагла ирәд, хәрү һурвн буудя авхмч, — гиһәд көвүг йовулчкна.

Кесг цаг өңгрв, күүкн көвүн хойр хаана буудяг урһаҗ өгәд, тоһ-шинь болһҗ өгәд, заргдад бәәһәд бәәцхәнә. Сүл цагт күүкн бийиннь эк-эцкән, элгн-садан, өңг-үүрән, һарсн һазран санад ирв.

Heг асхн көдлмшәсн ирхлә күүкн келҗ бәәнә:

— Усн дор нарта орчлң үзлго, һарсн һазрасн, эк-эцкчәсн, элгн-саднасн холд йова йовҗ зерлгшҗ бәәнәвидн. Ода баһ насни чидл бәәсн деер энүнәс эвинь олад орһх кергтә.

Күүкн тиигҗ келәд, көвүг бийән белдҗ ав, эндр асхн орһхмн болҗана. Көвүн хаана тал одад, даалһвран авад күрч ирв:

— Хәрү одак даалһвран өгв, яһҗ би иигҗ тесхмб? Кезә сулдж һардг болхв, — гиҗ келәд, кевтдг һазртан ирәд кевтв. Зөвәр унтад орксн цаглань, күүкн ээмәснь татад, көвүг: — Шулуһар, бос! Ода орһх цаг болҗ одв.

— Боодгта хулс күүкн авч ирәд, хойр ормиг эвлүләд, деерәснь көнҗләр хуччкад, һарад гүүцхәв. Кесгтән эн хойр далан заһсн болад, өөмәд, һарх һазр талан ирәд, көвүн күүкн хойртан хүврәд, тегш һазрур һарад, йовад йовцхана.

Арднь үлдсн Усн хад хан элчән дуудҗ авад: — Одак мини цәәд тоһш болһад авч ирдг көвүн эндр яһад оратҗ бәәхмб? Одад дуудад авч ирлч, би терүг засгла харһулх йостав, — болҗана. Хаана элч герүp гүүлҗ ирәд: — Босцхатн, күүкн көвүн хойр, тадниг шулуһар эзн хан иртхә гиҗ закв.

Көнҗл дорас: «He, ирнәвидн», — гисн ду соңсчкад, ирхәр бәәнә ги-һәд хаанур элч гүүҗ ирәд: — Аашна, — гив.

Кесг цаг болад оркна, күүкн көвүн хойр ирҗәхш. Хан уурлад элчдән хәрү закҗана: — Хойраһинь һараснь көтләд авч ир! Би теднд нанар наад бәрдгинь үзүлсүв, — болад ик уурта бәәнә.

Элч герүрн гүүҗ ирәд, хойраһиннь көнҗлинь татад, шивәд оркхла, теднә ормд боодгта хулсн кевтнә, күүкн көвүн хойр ормдан уга. Тер кевтән әрә киитә, дагҗад чичрәд, элч эзн хан талан гүүҗ ирәд келҗәнә: — Тана зергәс, хан, тер хойртн ормдан уга, бултад орһж одцхаҗ!

— Яһлав, шулуд, өөрән нег нөкд авад, хойраһинь холд һарһлго күцәд, һараснь көтләд авч ир, — болв.

Элч өөрән нөкдән дахулад, далаг хойрх алхад, һазр деер һарад ирцхәмә.

Күүкн гүн йовҗ ардан бара хәләһәд йовна, тедниг көөлдҗ ирхиг медҗәнә. Далан көвәһәс хойр күн һарад, теднә ардас көөлдәд, күцҗ йовхиг медсн күүкн: «Залу күн, залу эрднь бишийч, сансн хамгчнь күцх, бүтлдх», — гиһәд көвүг түлкәд оркв. Көвүн багц болад һазрт булгдад зогсв. Күүкн эврән бийнь дал күрсн көгшн эмгн болад, тайган бәрәд, багцан эргәд бәәв.

Хойр залу гүүлдҗ ирәд: — Көгшә, тана өөрәһәр арвн зурһад, до-лаһад наста күүкн көвүн хойр гүүҗ арсиг үзвтә?

— Уга, үзсн угав.

Хойр залу эргҗәһәд: — Альдас тедииг хәәдм, манд олдшго, — гиһәд хәрәд күрч ирнә. Хан элчнртән уурлад: — Хәрү йовад, тер хойриг күцәд нанур эс авч ирхләтн, та хойриг эн буслҗасн хар дөгл дотр хайнав, — болҗана. Арһ уга, хойр элч хәрү күүкн көвүн хой­риг хәәһәд һарцхав. Кесг-кесгтән йовад, кесг цаттан гүүлдәд, һаз-рин көдәг эргҗ гүүлдәд, хойр элч хоти болһнд орад, күүкн көвүн хойриг хәәцхәнә — олҗ чадхш. Эргҗ йовад, хойр элч теегт нег сүм зогсҗахиг үзәд күрч ирцхәнә. Сүмин һаза көгшн эмгн бураһан түшсн зальврҗ бәәнә. Хойр залу өөрдҗ ирәд: — Көгшә, эн сүмин өөрәһәр арвн зурһата-долата наста күүкн көвүн хойр һарсиг үзсн болвзат? — гив.

— Уга, би кү үзсн угав, нүднәнм харан йир му, тадниг өөрән зогсҗасн бийнь чирәһитн йилһҗ бәәхшив, — болҗана.

Хойр элч арһнь тасрад, хәрҗ үксн деер гиһәд, хәрү далаһан орад һарцхав. Арднь күүкн тедниг дәкҗ эргҗ иршгоһинь медәд, сүмд хүв-рәсн көвүг хәрү көвүн кевтнь һарһад, күүкн көвүг отг-алвтыннь захд орулчкад: — Менд йов, би эврәннь эк-эцк талан төрскн һазран ор-нав, — гиһәд салв.

Терүнә хөөн кесг цаг болад, көвүнд гер авх насн ирәд, эк-эцкнь мордулҗ авх күүк хәәһәд, отгиннь нег алвтас олҗ авад, күүкнә эк-эцклә күүндәд, күүкиг көвүнд урһх сарин арвн тавнд буулһх болад, хоорндан күүндҗ оркцхав.

Көвүндән гер буулһх эк эцк хойр эврәннь алвт эргәд, дем-дер цуглулна. Зәрмснь мөңгн-теңгәрн нөкд болна, зәрмснь туһл-хурһар, герин ишкә чигн өгцхәв. Өвгн көвүндән өгсн белг цуглулад, тергндән ачад хәрҗ йовхлань, зуурнь хойр көглҗрһн бәрсн хо цаһан күүкн өм-нәснь тосад һарч ирәд: — Аав, эн хойр көглҗрһниг көвүндән күргәд өгчктн, — гичкәд, күүкн хаалһ деер зогсад үлдв.

— Ямаран йорта белг болхв? — гиһәд хойр көглҗрһниг гер дотраһар тәвчкв.

Көглҗрһн герин барун бийд бәәсн тәвц деер һарад суучкад, тед­ниг күүкнә һазр тал кедү күн йовх, ямаран хот-хувц авч йовх гиһәд күүндҗ бәәхлә, күүкн көглҗрһн эрән барун халхарнь ташад:

— Чи энүнд гиичд ирсн бишч, келх үгән мартад, ода күртл тер му, түрҗ йовх саамлань һазр дорас үкләсчнь тач авад, Усн хад хаана тәрә тәрҗ өгәд, тоһш болһад бәәсиг мартҗ орксмч, — гиҗәнә.

Эмгн өвгн хойр тагчг, дәкәд эдн ю келдгчиь гиһәд ә уга сууцхав.

Күүкн көглҗрһн эр көглҗрһниг хәрү зүн халхарнь ташад: — Ода нарта орчлң деер җирһәд, көк девән өвснд күлгән идүләд, киитн бул-гин уснас эврәннь ундан хәрүләд, эк- эцк хойртан үрнь болад йовдгнь кенә дөңв? Тер Усн хад хаана элчнр күцәд ирхд эврән эмгн болҗ хүврәд, чамаг сүм, багц кеһәд йовхларн би ямаран биләв? Кенә төлә дала дундас күчән үзүләд дахулҗ һарһлав? — болҗана.

Тенд суусн көвүнә хойр нүднәснь бүләкн нульмсн асхрад, күчр зовлңган санад, хойр көглҗрһниг өвр деерән авад: — Аав ээҗ хойр, эн хойран күүндвр соңсвта? Тиигхлә би эндриннь бийднь эднитн өвртән авад, тер Усн хад хаана үкләс авч һарсн хо цаһан күүкиг әмд болхла хәәҗ олх йостав. Кемрҗән күүкн әмд, эн-тер уга төрсн һазртан йовдг болхла, тер нанла ирнәв гиҗ зов өгхлә, би тер күүкиг өргәлх зөвтәв, — гив.

Эмгн өвгн хойр ухалҗаһад: - Ик ичкевт, әмтнәс дала дөң-нөкд цуглулад авчкад, күүкнә эк-эцкт өдр заачкад, ода юн гиҗ келхмби? — болҗана. — Юн учр деерзс өдрән хәрү зааҗ күүкнтн һолҗанавидн
гихмн болхви?

— Аав ээҗ хойр, тер тускар тадн бичә зовтн. Би күүкиг олҗ авхла, тер күүкн йир цецн ухата. Тер бийнь буру зөв хойриг йилһҗ чадхмн. Буру болсн болхла күүкн таниг тосҗ эн хойр көглҗрһн өгш уга
бәәсмн.

Терүнә зөв. Зөвтә йовдл ахлх йоста. Көвүн тиигҗ келәд, хойр көглҗрһниг дахулҗ авад, күүкнә бәәсн отгалвт орх болад һарв.

Кесг-кесгтән йовад, кесг цагтан йовад, күүкнә бәәсн хотнд көвүч күрч ирв.

Күүкн өмнәснь тосад һарч ирчкәд: — Чамаг хәәһәд нрх гиһәд, кесг җилдән күләвүв, гер авчана гисн зәңгичнь соңсад, эн хойр көгл-җрһн илгәләв, медәд, хәәһәд ирвч. Ямаран кергтә йовхан кел? — гиҗәнә.

— Чамаг би санад бәәдг биләв, зуг эврәннь тату-тартган медәд, ухата күүкн нанла әдл адуч күүнә көвүнд мордхий? Өөрнь отг-алвтднь дала малта-тертә, өлг-эдтә, байи, тарһлң-цадхлң улсин көвүд
бәәһә бәәтл оңдан күүнә алвт-нутг һатлҗ ирхм угай, — гиҗ сандг биләв.

Күүкн келсиг бод гиһәд соңсчкад, җирһлтә тег тал хәләһәд: — Эңкр иньг, чи бидн хойр далан усна йоралд, Усн хад хаана зарц болад, өрүн босад, асхн ирәд, өдртнь тәрә хураһад йовхларн дала мөнгн, эд-тавр, олвр, зөөр гиҗ сандг уга биләвидн. Зуг нег дәкҗ нарта орчлң дунд көкрсн теегин аһуд санамр кииләд, киитн булгин уснаснь күрәд уухла — хөв гиҗ тоолдг бәәсн биший? Тиигхлә ман хойрт алтн, мөңгн, миңһн адун, хөн йир керг уга. Хамдан цәәһән ууһад, тег дундан амулң, гем-зовлң уга бәәсн ик байр, сәәхн хөв, — гиҗ күүкн хәрү өгв.

Көвүн күүкн хойр нег-негндән дурлҗ, гер-мал болҗ, үзсн зовлңган мартҗ, амулң сәәхн җирһлтә, дүрклсн тег дундан дүүвр сәәхн дууһл дуулҗ, киитн булгиннь усинь ууҗ, амрсн җирһлтә һарасн борлдж, батта иньгүд болҗ, кезәнәһәс нааран җирһәд бәәв.